Roofkunst

Roofkunst

Posted by Redactie | 19 december 2020 | Geen categorie

Onder de titel Het modieuze BLM-gewauwel van het Stedelijk Museum staat in schril contrast met hun roofkunst scheef Elma Drayer in de Volkskrant van 17 december 2020

Weinig instituten zijn zo woke als het Amsterdamse Stedelijk ­Museum. In november vorig jaar, ik verzin dit niet, betoonde het zich solidair met de protesten tegen Zwarte Piet. Deze zomer was het ineens reuze begaan met de Black Lives Matter-beweging. Het Stedelijk, aldus een verklaring, wenste ‘een bondgenoot te zijn in de strijd tegen racisme’. Waarna warme woorden volgden over de ‘belangrijke stappen’ die het moest zetten ‘in het herkennen en ontmantelen van institutioneel racisme’ – óók in eigen huis. Directeur Rein Wolfs zegde toe dat 50 procent van het aankoop­budget voortaan zou gaan naar ‘kunstenaars van kleur en kunstenaars met een niet-westerse achtergrond’. Tevens moest er jaarlijks een tentoonstelling komen ‘die vraagstellingen rondom dekolonisatie en globalisering thematiseert’.
Daar hield hij zich aan. Was er bijvoorbeeld geen nieuwe lockdown geweest, dan zou je er op dit moment de tentoonstelling Surinaamse School, schilderkunst van Paramaribo tot Amsterdam kunnen bezoeken – geheel en al gebaseerd op de ­gedachte dat des kunstenaars ­herkomst vele malen gewichtiger is dan de kwaliteit van zijn werk. Ook gaat er geen expositie voorbij of de makers willen onze ‘vastomlijnde ideeën’ bevragen, waarmee ze steevast bedoelen dat je hun eigen ideeën integraal dient te omarmen.
Zelden in zijn 125-jarig bestaan, kortom, is het Stedelijk zo braaf en zo oninteressant geweest als nu. Met als gevolg dat mijn neiging het pand te betreden zich al een tijdje moeiteloos laat onderdrukken – al woon ik er om de hoek en al ben ik dol op de vaste collectie. (Eerlijk is eerlijk, die afgrijselijk badkuip helpt ook niet erg mee.)
Intussen staat het modieuze BLM-gewauwel waartoe het museum zich bekeerde, wel in héél schril contrast met hoe het zich opstelt als het gaat om de roofkunst die het bezit.
Oftewel: de werken die het ­Stedelijk verwierf in een tijdperk dat, hoe zal ik het zeggen, een andere bevolkingsgroep nogal te lijden had onder institutioneel racisme. (Maar dan echt.)
Zoals bekend deden talloze Joodse landgenoten tijdens het nazibewind afstand van de kunst die ze bezaten. Niet uit vrije wil, zoals elke kleuter ook toen al kon begrijpen. Toch ­zagen ze er destijds aan de Paulus Potterstraat geen been in zulke werken aan te schaffen.
Nu zou je denken dat het museum inmiddels het licht heeft gezien. Er zijn immers behoorlijk wat decennia verstreken waarin het tot bezinning had kunnen komen. Verkeerd gedacht. Tegen iedere claim van nazaten komt het Stedelijk in het geweer met een hartstocht waarvoor je je niet anders dan plaatsvervangend kunt schamen. Het is per slot een publieke instelling, gefinancierd door u en mij. Telkens als het Stedelijk weigert roofkunst af te staan, gebeurt dat in zekere zin uit naam van u en mij.
Gisteren las ik in de krant dat het museum Wassily Kandinsky’s Bild mit Häusern, ooit in bezit van de naaimachinefabrikant Emanuel ­Lewenstein, van de rechter niet hoeft te retourneren aan diens erfgenamen. Het Stedelijk kocht dit schilderij in oktober 1940 op een veiling, voor het destijds al lachwekkend lage bedrag van 160 gulden.
Het museum houdt vol dat de transactie te goeder trouw geschiedde. Een ander argument in de juridische strijd luidt dat Bild mit Häusern een belangrijk werk is in de vaste collectie en er daarom moet blijven.
Pardon? Dat is toch een beetje alsof het Tropenmuseum zegt: deze kostbare voorwerpen uit Nederlandsch-Indië zijn weliswaar onder dubieuze omstandigheden verworven, maar we houden ze omdat ze voor óns zo belangrijk zijn.
De uitspraak van de rechter is des te teleurstellender na het evaluatierapport dat de commissie-Kohn­stamm begin deze maand uitbracht over het restitutiebeleid. Klinkende aanbeveling: laat bij de beoordeling van claims niet langer ‘het belang van het openbaar kunstbezit’ meewegen, noch ‘verwerving te goeder trouw’. Voortaan dient het ‘herstel van onrecht’ voorop te staan.
Terecht besloten Lewensteins erfgenamen meteen in beroep te gaan tegen de uitspraak. Met hen hoop ik dat een hogere rechter genoemd evaluatierapport wél ter harte neemt. En ik doe een plechtige belofte. Zolang het Stedelijk Museum roofkunst weigert af te staan, zal ik het nog moeitelozer mijden dan ik al deed.

Elma Drayer is neerlandicus en journalist.